• معرفی کتاب


    این کتاب چکیدۀ سال‌ها مطالعات تاریخی و تحلیل‌های اقتصادی همایون کاتوزیان دربارۀ علل عدم توسعه در ایران است. «ایران، جامعۀ کوتاه‌مدت» متشکل از چهار مقاله است. یکی مقاله ای به همین نام و سه دیگر: مشروعیت و جانشینی در تاریخ ایران، انقلاب برای قانون و ملک الشعرای بهار در دوران مشروطه. همانطور که از عنوان مقاله ها پیداست، آنچه همایون کاتوزیان را به مطالعه در تاریخ ایران سوق داده، مسالۀ تجدد، یا به بیان دیگر، درد تجددخواهی و ترقی است. او سال به سال و سلسله به سلسله، تاریخ ایران را به عقب می رود تا ریشه ها و دلایل ناکامی های سیاسی، فقدان ساختاری روشن برای تغییر حکومت‌ها و چرایی عدم پیشرفت – و عقب ماندگی – را در جغرافیای ایران بیابد و به نظریه ای در این باره برسد. کاتوزیان نظریۀ جامعۀ کلنگی را در همین مقالۀ «ایران، جامعۀ کوتاه‌مدت» مطرح کرد و پس از آن بود که روشنفکران دیگر به بحث دربارۀ آن پرداختند و عده ای در لباس موافق و عده ای مخالف آن درآمدند. کاتوزیان در این مقاله که به زبان انگلیسی نیز منتشر شده، به این نتیجه دست یافته که مجموعۀ مختصات سیاسی ایران در طول تاریخ، شواهد و قرائنی به دست می دهد که ایران را جامعه ای کلنگی بخوانیم؛ بدین معنا که هرچند سال یکبار، روندی رو به سقوط را طی می کند و کلنگی می شود و سلسله ای یا حکومتی از راه می رسد که قبلی را براندازد، همه چیز را تخریب کند و از نو بسازد. و این روند هر چند سال یکبار ادامه داشته است. اما چرا ایران به این سرنوشت دچار آمده و چرا پادشاهان و خاندان های شاهی یکی پس از دیگری، می بایست قبلی را ساقط کنند و طرحی نو دراندازند و چرا هیچ‌گاه یک ساختار پیوسته و انتقالی در ایران حاکم نبوده و انتقال سیاسی بطور مسالمت آمیز صورت نگرفته است؟ کاتوزیان به سراغ نظریۀ فره ایزدی در شاهنامه فردوسی می رود، اساطیر ایرانی را نیز می کاود و همگام با تاریخ پیش می آید و مسئلۀ بحران جانشینی را مطرح می کند؛ چرا مسئلۀ جانشینی حاکمان در ایران، همواره با خون و کین و جنگ حل شده است؟ چرا برای جانشینیِ حاکم، فرزندان بر یکدیگر شمشیر کشیده و چشم ها از حدقه درآورده و تخت شاهی شان را بر جنازه های برادران و همخون های خویش بنا کرده اند؟ آیا حکومت در ایران همواره با فره ایزدی در پیوند نبوده؟ به این معنا که هرکس به حکومت رسیده، خود را نماینده و سایۀ خداوند در زمین نامیده و جامعه نیز پذیرای آن بوده است؟ (این را هم در شاهنامه و هم در سیر تاریخ ایران می شود دنبال کرد) مقالات محمدعلی همایون کاتوزیان در کتاب «ایران، جامعۀ کوتاه مدت» به شکلی موجز اما عمیق و همه فهم بیان شده اند. نویسنده، مثال های تاریخی و ادبی بسیاری برای اثبات نظریه ها و تحلیل هایش آورده و تلنگری به حافظۀ کوتاه‌مدت جامعۀ ایرانی زده است که خیلی کم به تاریخ و تطور خود با نگاه انتقادی نگریسته است. از این رو، «ایران، جامعۀ کوتاه‌مدت» کتاب موردعلاقۀ هر خواننده ای است که با پرسش های جدی دربارۀ سیر تحولات و وارونگی ها و عقبگردهای تاریخی ایران مواجه است. چهل کلاغ به علاقه مندان آثار تالیفی همایون کاتوزیان، کتاب‌های «ایرانیان»، «دولت و جامعه در ایران» و «تضاد دولت و ملت» را نیز پیشنهاد می کند، ضمن اینکه آثار صادق زیباکلام، بویژه کتاب «ما چگونه ما شدیم» نیز می تواند دریچۀ دیگری را بر این دست موضوعات بگشاید.

    • شابک

      12345
    • 1234

    نظرات